Κάλλιο Δωρίδας: Η ιστορική διαδρομή του χωριού που βυθίστηκε

Το Κάλλιο ένας τόπος που γνώρισε διαδοχικές φάσεις κατοίκησης, ακμής, καταστροφής και αναγέννησης από την αρχαιότητα έως τους νεότερους χρόνους, αποτέλεσε σημείο αναφοράς για διαφορετικούς πληθυσμούς και πολιτισμούς μέσα στον χρόνο, αφήνοντας πίσω του ένα πλούσιο ιστορικό αποτύπωμα.

Το Κάλλιο είναι ένα ημιορεινό χωριό της Δωρίδας, στην Περιφερειακή Ενότητα Φωκίδας, χτισμένο σε υψόμετρο 390 μέτρων. Αριθμώντας περίπου 63 κατοίκους, αποτελεί την Τοπική Κοινότητα Καλλίου μαζί με το Κλήμα Λιδωρικίου και το Τριβίδι και ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Λιδωρικίου του Δήμου Δωρίδος.

Παλαιότερα, το χωριό ήταν γνωστό με την ονομασία Βελούχοβο, μια σλαβική ονομασία που διατηρήθηκε έως το 1916, όταν μετονομάστηκε σε Κάλλιο, εμπνευσμένο από την αρχαία πόλη Καλλίπολις που βρισκόταν στην ευρύτερη περιοχή.

Το χωριό βρισκόταν αρχικά στη θέση όπου δημιουργήθηκε το 1980 η τεχνητή λίμνη του Μόρνου, μετά την κατασκευή του φράγματος. Η εξέλιξη αυτή οδήγησε πολλούς κατοίκους στη μετεγκατάσταση, κυρίως προς την Αθήνα και το Λιδωρίκι. Οι κάτοικοι που παρέμειναν στην περιοχή μετέφεραν το χωριό σε νέα τοποθεσία, πάνω από τις όχθες της λίμνης, ενώ ο παλιός οικισμός βυθίστηκε.

Στην περιοχή σώζονται η “Πηγή Καλλίου”, από όπου υδρευόταν το Αρχαίο Κάστρο και τα ερείπια του ναού του Αγίου Νικολάου, ενώ χάθηκε η πέτρινη θολωτή γέφυρα στη θέση “Χάνια του Βελούχοβου”, πιθανότατα βενετσιάνικης κατασκευής, η οποία αναφέρεται και στα απομνημονεύματα του Ιωάννη Μακρυγιάννη.

Ακόμη, και ο ιστορικός Θουκυδίδης αναφέρει τους Καλλιείς και την πόλη τους ως το ανατολικότερο τμήμα της αιτωλικής φυλής των Οφιονέων. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες του γεωγράφου Παυσανία και του ιστορικού-γεωγράφου Στέφανου Βυζάντιου, το Κάλλιον πιθανότατα αποτέλεσε διοικητικό κέντρο των Οφιονέων, ενώ ο τελευταίος αναφέρει την πόλη και με τις ονομασίες Σόλλιον και Φάκιον.

Κατά την ελληνιστική περίοδο, όπως προκύπτει από επιγραφικές μαρτυρίες, η πόλη ήταν γνωστή ως Καλλίπολις. Αν και στην περιοχή έχουν εντοπιστεί ίχνη κατοίκησης ήδη από τα Γεωμετρικά χρόνια, η οργανωμένη ανάπτυξη της πόλης καταγράφεται τον 4ο αιώνα π.Χ.. Συνδέθηκε με την άνοδο της Αιτωλικής Συμπολιτείας, καθώς η στρατηγική της θέση ενίσχυσε τη σημασία της στην περιοχή και πιθανόν αυτός ήταν ο λόγος που η πόλη καταστράφηκε ολοκληρωτικά κατά την επιδρομή των Γαλατών το 279 π.Χ..

Μετά την καταστροφή, η πόλη ανοικοδομήθηκε και γνώρισε νέα περίοδο ακμής. Επιγραφικά ευρήματα μαρτυρούν ότι αρκετοί κάτοικοι της Καλλίπολης κατείχαν αξιώματα στην Αιτωλική Συμπολιτεία, ενώ οι ανασκαφές αποκάλυψαν μια οργανωμένη πόλη, με οικονομική δραστηριότητα.

Κατά τον 2ο αιώνα π.Χ., οι κάτοικοι φαίνεται πως συμμετείχαν ενεργά στις πολιτικές αντιπαραθέσεις σχετικά με τη στάση απέναντι στους Ρωμαίους, καθώς μετά τη Μάχη της Πύδνας, το 167 π.Χ., το Κάλλιον φαίνεται πως υπέστη νέα καταστροφή από πυρκαγιά, πιθανόν λόγω εμπρησμού.

Στους μεταγενέστερους αιώνες, το Λιδωρίκι διαδέχθηκε το Κάλλιο, ως διοικητικό κέντρο της ορεινής Δωρίδας και ήδη από τον 9ο αιώνα αναφέρεται ως έδρα του Επισκόπου. Κατά τον 14ο και 15ο αιώνα συναντάται στις πηγές μόνο το κάστρο του Λιδωρικίου, το οποίο πιθανότατα ταυτίζεται με τα μεσαιωνικά ερείπια και την οχύρωση που διασώζονται στη θέση της αρχαίας ακρόπολης.

Κατά τα έτη 1977–1979 πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές στην αρχαία Καλλίπολη από τον αρχαιολόγο Πέτρο Θέμελη, λίγο πριν να καλυφθεί η περιοχή από τα νερά της τεχνητής λίμνης του Μόρνου. Οι έρευνες αποκάλυψαν τον οχυρωματικό περίβολο, τα ιερά της Δήμητρας και της Κόρης, καθώς και ιερό, ίσως αφιερωμένο στην Ειλείθυια ή στην Άρτεμη Ειλείθυια.

Παράλληλα, εντοπίστηκαν το βουλευτήριο, η αγορά, το θέατρο και οι νεκροπόλεις, αποδεικνύοντας την οργανωμένη δομή και τη σημασία της πόλης στην αρχαιότητα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε η λεγόμενη “Οικία του Αρχείου”, όπου βρέθηκαν περίπου 600 πήλινα σφραγίσματα, σημαντικά τεκμήρια της διοικητικής λειτουργίας της πόλης. Σήμερα, αρκετά από τα κινητά ευρήματα εκτίθενται στην Αρχαιολογική Συλλογή Λιδωρικίου και στο Αρχαιολογικό Μουσείο Άμφισσας.

Η ιστορία του χωριού παραμένει ζωντανή, από την αρχαία Καλλίπολη έως το σύγχρονο χωριό που βυθίστηκε και ξαναδημιουργήθηκε. Συνδέει την μνήμη με τη καταστροφή και την αναγέννηση, αποτελώντας μαρτυρία της διαχρονικής παρουσίας του ανθρώπου στην περιοχή.